Zaufanie w relacjach jest jednym z najważniejszych, a jednocześnie najbardziej niedocenianych czynników wpływających na jakość kontaktu między ludźmi. Dotyczy ono zarówno relacji z innymi, jak i relacji z samym sobą – z własnymi emocjami, doznaniami z ciała oraz wewnętrznymi częściami.
Zarówno teoria poliwagalna, jak i IFS pokazują, że zaufanie nie powstaje poprzez słowa, dobre intencje ani szybkie rozwiązania. Jest stanem, który pojawia się wtedy, gdy układ nerwowy doświadcza bezpieczeństwa, a wewnętrzny system nie musi się bronić.
Zaufanie w relacjach a teoria poliwagalna
Z perspektywy teorii poliwagalnej układ nerwowy nieustannie ocenia, czy w relacji jest bezpiecznie. Proces ten zachodzi poza świadomością i nazywany jest neurocepcją.
Neurocepcja nie analizuje intencji ani treści logicznych. Nie interesuje jej, czy ktoś „chce pomóc”. Reaguje na sygnały takie jak:
- ton głosu,
- tempo mówienia,
- mimika twarzy
- napięcie lub rozluźnienie ciała,
- sposób odnoszenia się do emocji,
- próby zmiany lub naprawy doświadczenia drugiej osoby.
Jeżeli neurocepcja odbiera zagrożenie, układ nerwowy przechodzi w stan mobilizacji (walka lub ucieczka) albo zamrożenia. W takim stanie relacja przestaje być przestrzenią kontaktu i współregulacji, a staje się miejscem przetrwania.
Z tego punktu widzenia zaufanie w relacjach nie jest konstruktem psychologicznym, lecz biologicznym warunkiem regulacji układu nerwowego.
Zaufanie w relacjach w ujęciu IFS
W podejściu IFS relacja zawsze odbywa się na określonym poziomie:
albo jest relacją True Self z systemem części,
albo relacją części z częściami.
Części wewnętrzne powstają w odpowiedzi na doświadczane zagrożenie i pełnią funkcje ochronne. Z ich perspektywy zagrożenie często wciąż trwa, nawet jeśli aktualne warunki są inne. Dlatego brak zaufania nie jest oporem, lecz logiczną konsekwencją ich historii.
IFS pokazuje, że:
- części ochronne nie ufają łatwo,
- wrażliwe części funkcjonują tak, jakby zagrożenie było nadal obecne,
- próba zmiany bez zbudowania relacji i zaufania jest odbierana jako kolejne zagrożenie.
Budowanie zaufania w relacji z częściami wymaga dokładnie tego samego, co budowanie zaufania w relacji z drugim człowiekiem: czasu, ciekawości, empatii i akceptacji.
Bez zaufania części nie ujawniają swojego świata.
Bez zaufania system pozostaje w obronie.
Co wspiera zaufanie w relacjach – teoria poliwagalna i IFS
Zarówno teoria poliwagalna, jak i IFS wskazują na te same jakości, które sprzyjają budowaniu zaufania w relacjach:
- spokojna, nieprzyspieszona obecność,
- ciekawość zamiast diagnozowania,
- empatia zamiast korygowania,
- akceptacja zamiast presji zmiany,
- uznanie doświadczenia takim, jakie jest.
Na poziomie neurocepcji są to sygnały bezpieczeństwa:
- „nie musisz się bronić”,
- „Twoje doświadczenie ma sens”,
- „nie próbuję Cię zmienić”,
- „jestem z Tobą, a nie przeciwko Tobie”.
W IFS są to naturalne jakości Self – stan, w którym system wewnętrzny może się rozluźnić, a części nie muszą przejmować kontroli.
Co osłabia zaufanie w relacjach
Istnieją reakcje kulturowo powszechne, które mogą przynieść chwilową ulgę, ale nie budują zaufania w relacjach na poziomie fundamentalnym. Należą do nich:
- odwracanie uwagi
- uspokajanie,
- rozweselanie,
- moralizowanie,
- dawanie dobrych rad,
- ratowanie,
- mówienie o konsekwencjach,
- ocenianie i krytyka.
Z perspektywy neurocepcji reakcje takie jak uspokajanie, moralizowanie czy odwracanie uwagi, itd. mogą być odbierane jako próba odsunięcia uwagi od realnego lub subiektywnie odczuwanego zagrożenia.
Osoba, której układ nerwowy znajduje się już w stanie zagrożenia, potrzebuje możliwości pozostania w kontakcie z tym, co jest dla niej niebezpieczne. To właśnie zdolność kierowania uwagi na źródło zagrożenia stanowi podstawowy warunek odzyskiwania poczucia bezpieczeństwa.
Gdy ktoś próbuje rozproszyć uwagę, uspokoić lub skorygować przeżywanie, neurocepcyjnie może to zostać odebrane jako sygnał:
„to, co jest dla mnie ważne, nie jest widziane”,
„nie mogę bezpiecznie pozostać w kontakcie z zagrożeniem”,
„muszę radzić sobie sam/a”.
W efekcie napięcie w układzie nerwowym nie opada, a często ulega wzmocnieniu. Zaufanie nie może się pojawić, ponieważ system pozostaje w stanie mobilizacji lub zamrożenia.
Jakie zachowania i części utrudniają zaufanie w relacjach
Z perspektywy IFS za zachowaniami, które osłabiają zaufanie, często stoją części ochronne, takie jak:
- części nieakceptujące intensywnych emocji,
- części bojące się bezradności,
- części potrzebujące kontroli i natychmiastowego działania,
- części, które nauczyły się, że emocje są niebezpieczne.
Te części nie są problemem samym w sobie. Ich celem jest ochrona systemu. Trudność pojawia się wtedy, gdy to one prowadzą relację.
Wówczas kontakt staje się spotkaniem strategii przetrwania, a nie przestrzenią bezpieczeństwa i zaufania.
Zaufanie w relacjach – wspólny punkt teorii poliwagalnej i IFS
Zarówno teoria poliwagalna, jak i IFS spotykają się w jednym kluczowym miejscu:
zmiana rodzi się z bezpieczeństwa, nie z presji.
Układ nerwowy nie reguluje się dlatego, że został przekonany.
Części nie rozluźniają się dlatego, że zostały „naprawione”.
Zaufanie pojawia się wtedy, gdy system przestaje się bronić.
Podsumowanie – zaufanie w relacjach, teoria poliwagalna i IFS
Zaufanie w relacjach jest podstawowym warunkiem regulacji, kontaktu i zmiany.
Teoria poliwagalna pokazuje, że bez poczucia bezpieczeństwa układ nerwowy nie jest w stanie się regulować.
IFS pokazuje, że bez zaufania nie jest możliwa relacja z wewnętrznymi częściami.
Oba podejścia prowadzą do tego samego wniosku:
zaufanie nie jest techniką, lecz postawą.
Postawą, która zaczyna się od gotowości do bycia obecnym – zanim pojawi się potrzeba naprawiania.
Jeśli chcesz przeczytać więcej o tym jak IFS łączy się z Teorią Poliwagalną przeczytaj wpis: ,,Jak teoria poliwagalna wspiera pracę z częściami w IFS”